Straling – een korte update

Het is alweer enige tijd geleden dat er, naar aanleiding van de invoering van stralingswetgeving voor bemanningsleden, grote aandacht was voor stralingsbelasting tijdens de vluchtuitvoering. Nu de ‘bodyscan’ volop in de aandacht staat, leiden vooral de vermeende gezondheidsrisico’s ten gevolge van schadelijke straling tot interessante discussies.

Hoe zat het ook alweer? Biologische schade wordt aangericht door ioniserende straling.
Ioniserende straling is de naam voor snel bewegende (on)geladen kerndeeltjes en elektromagnetische golven (fotonen). Als deze straling in contact komt met materie zoals lucht, water of het lichaam treedt er ionisatie op. Ionisatie is het vrijmaken van een of meer elektronen uit een atoom, waardoor een ion ontstaat. Ionisatie is schadelijk als dit in het DNA plaatsvindt. De schade aan het DNA kan op zijn beurt leiden tot kwaadaardige afwijkingen.

De bodyscan maakt echter gebruik van niet-ioniserende millimeter radiogolven van een zeer lage intensiteit. Het vermogen is slechts een fractie van dat van een mobiele telefoon en moet dan ook niet gezien worden als een serieus gezondheidsrisico.

Het is belangrijk om te kijken naar de stralingsbelasting ten gevolge van kosmische straling, omdat die wel ioniserend is en de bemanning tijdens de vluchtuitvoering continu bereikt.
Een van de gevolgen van de ingevoerde stralingswetgeving is dat de individuele stralingsdoses van bemanningsleden worden bijgehouden door een door de overheid aangewezen instelling, het NDRIS (Nationaal Dosisregistratie en Informatie Systeem). In dit systeem worden de persoonsdoses van alle Nederlandse radiologisch werkers vastgelegd en bewaard. Het bestand is opgezet in opdracht van het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid en wordt beheerd door de Radiologische Dienst van TNO te Arnhem.
De stralingsdosis zelf wordt niet gemeten, maar berekend met een programma (CARI 6). Dit wordt gedaan door het NRG (Nuclear Research & consultancy Group).
De belasting van stralingswerkers in Nederland wordt uitgedrukt in milli Sieverts (mSv), een maat voor biologische schade ten gevolge van ioniserende straling.

De belasting ziet er als volgt uit (mSv per jaar, cijfers 2004):
• Gemiddelde belasting stralingswerkers (excl. luchtvaart) 0,25 mSv
• Gemiddelde belasting röntgenlaboranten < 0,5 mSv
• Gemiddelde belasting in de luchtvaart 1,5 mSv
• Hoogste belasting berekend in de luchtvaart (gezagvoerder KLM) 5,75 mSv

Als limiet is in de luchtvaart een grens van 6mSv per jaar afgesproken.

Ter vergelijking: een röntgenfoto van de borst levert een belasting op van 0,06 tot 0,25 mSv. Gemiddeld levert dat dus een equivalente belasting op voor bemanningsleden van 6 tot 25 röntgenfoto’s per jaar (met een maximum van bijna 100!).

Wat zijn de gevolgen?

Het ICRP (International Council on Radiation Protection) heeft als norm aangenomen dat 1 mSv extra stralingsbelasting leidt tot vijf kwaadaardige tumoren per 100.000 personen (roken 25.000). Geen directe aanleiding tot paniek dus. Wel een reden om je als vlieger goed bewust te zijn van de stralingsbelasting.

De intensiteit van kosmische straling neemt onevenredig toe met de grootte van de breedtegraad. Daarnaast verdubbelt de stralingsintensiteit per 6000 voet hoogte. Met deze wetenschap kan de bemanning zich een beeld vormen van de te ontvangen stralingsdosis.

Toekomstige ontwikkelingen

In de VS en het Verre Oosten kijkt men met veel belangstelling naar de Europese wetgeving op dit gebied, teneinde zelf tot wet- of regelgeving te komen. Die interesse leidt op dit moment tot de ontwikkeling van betaalbare en handzame stralingsmeters die in de toekomst wereldwijd aan boord van vliegtuigen kunnen worden toegepast.
Daarnaast zijn waarschuwingssystemen voor zonne-uitbarstingen in ontwikkeling. Naast Snowtam of Ashtam ontvangt u wellicht in voorkomende gevallen een ‘Raytam’.
Hiermee zullen in de toekomst vliegtuigbemanningen worden voorzien van middelen om proactief en adequaat het ‘kosmische weer’ te kunnen interpreteren, teneinde de stralingsbelasting van passagiers en bemanningsleden versus andere belangen af te kunnen wegen.